Ötən həftə Talış adətlərindən bəzilərilə bağlı paylaşım etmişdik. Bu dəfə isə daha bir neçə maraqlı ənənəni bölüşəcəyik. Talış mədəniyyəti zəngin tarixi və özünəməxsus adətləri ilə Azərbaycan mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir.
Gəlinin ardınca evə yad girməz…
Talışların toy mərasimləri bir ay əvvəldən başlayır. 40 gün sonraya qədər isə gəlin bəd nəzərdən qorunur. Lakin əvvəlcə nişandan başlayaq. Nişan mərasimi olandan sonra qız evi oğlanı qonaq çağırır. Bunun səbəbi həm onun qohumlarla tanışlığı, həm də ailə üçün məhrəm olmasıdır. Bu qonaqlıqdan sonra oğlan rahatlıqla nişanlısının evinə gələ, qızı görə bilər.
“Vəyə" adlanan ailə qurmaq mərasimi bir neçə mərhələdən ibarətdir. Ənənəvi olaraq, toy şənlikləri mahnı və rəqslərin müşayiət etdiyi xınayaxdı və "olatebrin" adlanan "paltarkəsdi" mərasimləri ilə başlanır. Burada qız tərəfindən qadın və qızlarla yanaşı, bəy evinin də nümayəndəsi – "dayna" adlanan ağbirçək qadın iştirak edər, qonaqlara şirniyyat, şərbət paylanar.
Toy günündə talışlar gəlini at belində, başına qırmızı duvaq örtüb aparırlar. Bu ənənə bir çox dağ kəndlərində indi də qalmaqdadır. Atın başına xüsusi bəzək hazırlayırlar. Toy ərəfəsi at yarışı keçirilir. Gəlin evə çatanda hamı qapıya çıxıb onu qarşılamalıdır. Qurban kəsir, ayağının altında boşqab sındırırlar. Bu ənənə də bir çox kəndlərdə qalıb. Gəlini həyətdə qarşılayan bütün qohumlar ona necə davranacaqları barədə vəd verir, arzularını deyib, içəri dəvət edirlər. Gəlin evə girəndən 3 gün sonraya qədər ailə üzvlərindən başqa kənar adam içəri buraxılmır. 40 gün ərzində isə gəlin insanlarla az ünsiyyətdə olur ki, bəd nəzərdən qorunsun.
Əvvəllər talış toylarında nə nağara, nə də qarmon olub, gəlini zurna ilə aparardılar. Toy isə balabanla keçərdi. Bu adət indi də bəzi kəndlərdə qalıb. Bəzi talış kəndlərində gəlini aparanda onun beşiyini də cehiz kimi göndərirdilər. Bu da doğulacaq uşaqların beşiyinin kənardan gəlməməsi üçündür.
Bayram günlərində oğlan tərəfi qız evi üçün xonça tutub bayram payı göndərər. Üzəri qırmızı kəlağayı ilə örtülən bəzəkli xonçaya şirniyyat və meyvələrdən savayı, rəmzi anlam verən düyü, bir cüt bişmiş quş və ağzına hil və ya üzük sancılan balıq qoyarlar. Bəy oğlanın gəlin üçün hazırladığı xüsusi xonçada isə şirniyyat və hədiyyələrdən başqa müxtəlif adda 40 ədəd çörək və qoğal qoyarlar. Məsələn, ziren çörək (yumurta sarısı, yağ, düyü unundan hazırlanan və içliyi ləvəngi olan uzunsov kətə), bişi (yağda qızardılmış qoğal), çəngüru (düyü unundan bişirilmiş qoğal), qəndi külçə, şorçörək, məcüm halvası, Lənkəran külçəsi (üstü naxışlı, girdə çörək növü) və s.
Cənub bölgəsinin toy və el şənliklərində talışların qədim "Yar bə buğ bume" (Yar bağa gəldi), "Yur ya ləli" (Tez yüyür gəl), "Tı çuki pəvəndi" (Sən kimin yarısan), "Kinəlim" (Ay qız), "Bə vayə bumem, hazuvə" (Toyuna gəlləm, ay oğlan), Azərbaycan dilində səslənən "Uçar, köçər yar-yar", "Gəlin gəldi", "Ay gülü xaşxaşlı gəlin" və s. digər toy və mərasim mahnıları, "halay" və "bicar" kimi kollektiv nəğmələr səslənir.
