Rus coğrafiyaşünası Qustav İvanoviç Radde Qafqaz haqqında olan məqaləsində molokanların (xristianlığın pravoslav qolunun sektalarından biri) Cənub bölgəsində, əsasən, Muğan düzündən başlayaraq Talış dağlarınadək olan ərazidə yaşadıqlarını qeyd edib [1]. Onlar buraya 1830-1840-cı illərdə köçürülüblər.
Çar Rusiyası Azərbaycanın şimal torpaqlarını işğal etdikdən sonra özünə dayaq yaratmaq məqsədi ilə rusları buraya köçürməyə başladı. Rusların Cənubi Qafqaz vilayətlərinə köçürülməsi haqqında hökumət sərəncamı 20 oktyabr 1830-cu ildə verildi və ona əsasən, molokanlar, subbotniklər, babtist və digər rus ailələri Qafqaza köçürüldü. Onlar Cənub bölgəsində, əsasən, Astara, Masallı, Lənkəran və Cəlilabad ərazisində məskunlaşıblar [8]. Lənkəran qəzasında məskunlaşan molokanlar Sara adasının (indiki yarımada) təbiətini bəyənərək oraya köçmək üçün rus hökumətindən xahiş ediblər. Lakin onlar buna nail ola bilməyiblər [7].
Cənub bölgəsində olan molokanlar haqqında rus yazıçısı Vasiliy Sidorov 1897-ci ildə çap olunan “Kavkaz” kitabında qeyd edib: “Lənkərana qayıdarkən, biz molokanların yaşadığı kənddən keçdik. Mən həmişə onların abadlaşmış və rahat imkanlı kəndlərinə heyran olmuşam” [2]. Lənkəran rayonunda molokanların məskunlaşdığı kənd Vel adlanır [5].
Çar Rusiyası dövründə Nikolayevka (indiki Masallı rayonunun Viləş kəndi) kəndində yaşayan molokanlar indiki Masallı rayonunun Ərkivan qəsəbəsindəki Mehdi bulağından saxsı kəmərlə özlərinə su çəkiblər [3]. Hazırda da Viləş molokanların yaşadığı kənd kimi tanınır [4].
1893-cü ilə aid olan siyahıyalınmaya görə, Lənkəran qəzasında 1787 molokan yaşayıb [6].
Ədəbiyyat:
