“Nüdiz qala” adlı qaya Astara rayonunun Toradi kəndində, Gəlin qayalarından 1,5 km şimal-qərbdə, Astara və Lerik rayonlarının sərhədində, qərb-şərq istiqamətində uzanan dağ silsiləsində yerləşir. Keçmişdə bu zirvə müdafiə və nəzarət məqsədi ilə istifadə edilib [2].
Nüdiz sözü talışca “nü” (təzə, yeni), “diz” (qala) sözlərinin birləşməsindən alınıb, tərcümədə “yeni qala” deməkdir [1].
Qayanın şimal yamacında və onun ətəyindəki sahədə arasında şirli qab fraqmentləri olan saxsı nümunələr aşkar edilib. Arxeoloji tapıntılara əsasən, bu ərazi e.ə. I minilliyin sonundan II minilliyin əvvəllərinə qədər yaşayış üçün istifadə edilib. Burada içməli su bulağının olması da yaşayış üçün əsas amillərdən biri idi. Bu ərazinin ətrafında bir neçə kurqan, həmçinin daş qutu tipli üç qəbirin qalıqları da aşkarlanıb [2].
“Nüdiz qala” ilə bağlı bir rəvayət mövcuddur. Deyilənə görə, Talış şahı yay aylarını Hamoşam kəndindən 8 km aralıda, sərin bulaqları olan yaylaqda keçirərmiş. Şah yaylağa gələndə bacısı Bibixanımı və onun yeganə qızı Gülsümü də özü ilə gətirərmiş. Gülsümün gözəlliyi haqqında söz-söhbət hər tərəfə yayılırdı. Bir dəfə 4 sərkərdə - Şindan, Kafa, Əspinə və Nüdiz qıza elçi düşürlər.
Gülsüm isə ağıllı olduğundan onlara şərt qoyur: “Kim məni almaq istəyirsə, düşməndən mühafizə olmaq üçün qala ucaltmalıdır. Qalanın tikintisini birinci başa vuran tonqal yandırmalıdır. Mən həmin şəxsə ərə gedəcəm”.
Sərkərdələr qalaların tikintisinə başlayırlar. Bir sərkərdənin anası ona deyir: “Sən tez od qalayıb, tüstü çıxar, qızı alaq, sonra işini davam edərsən”. Oğlan belə də edir. Nəticədə Əspinə, Kafa və Nüdiz qoşunlarını götürüb, həmin ərazini tərk edirlər. O vaxtdan həmin qalalar onların adlarını daşıyır [3].
Ədəbiyyat:
