Dəmirağac Talış meşələrində, əsasən, Lənkəran və Astara rayonlarında bitir. Adını gövdəsinin metal rəngində olmasına görə alıb [2]. Ağac, həmçinin təbiətşünas və səyyah İohann Yakob Frederik von Paratın şərəfinə “Parrotia persica” kimi də adlandırılır [5].
Təbii şəraitdə ağacın hündürlüyü 25-28 metrədək olur və o, təxminən 200 il bitir. Talış meşələrinin 5-6%-ini dəmirağac təşkil edir və dəniz səviyyəsindən 500-600 metr hündürlükdə yerləşən ərazilərdə yayılıb.
Dəmirağac nin şahı sayılır. Bu ağac ümüumdünya “Qırmızı kitab”-ına daxildir. Ağac çox möhkəmdir və başqa ağaclardan fərqli olaraq, suda batır. Ondan gəmiqayırmada və tikintidə istifadə edilmir. Buna səbəb isə səthinin hamar olmaması və taxtasına su dəydikdə çox tez çürüməsidir. Lakin mMaterialının möhkəmliyindən olduğundan bir zaman maşınqayırmada, toxuculuqda və xalçaçılıq dəzgahlarının düzəldilməsində istifadə olunub [2]. Dəmirağac yeganə ağacdır ki, quruduqca daha da möhkəmlənir [1].
Bu ağacın xüsusiyyətlərindən biri odur ki, yanında olan digər növ ağacların budaqları ilə bitişə bilir və əgər zədələnərsə, ona bitişik olan digər dəmirağaclar onun bərpasına kömək edir [2]. Digər xüsusiyyəti isə odur ki, onun yarpaqları 3 rəngə boyanır və ağac öz toxumlarını gövdəsindən 5-6 metr uzağa ata bilir [2,4].
1718-ci ildə rusiyalı dövlət xadimi Artemiy Volınskiy Lənkəranda səfərdə olduqdan sonra dəmirağacın adını ilk dəfə elmi ədəbiyyatda istifadə edib [3].
İsveçdən olan kimyaçı, mühəndis və dinamit partladıcısının ixtiraçısı Alfred Nobel əvvəllər tüfəng istehsalı ilə məşğul idi. Bir gün o eşidir ki, dünyada yalnız Talış meşələrində bərk və dözümlü ağac bitir, bu ağacdan ən yaxşı və möhkəm tüfəng qundağı düzəltmək olar. Nobel dəmirağaca görə Azərbaycana gəlir. Lakin Bakıya gələn Nobel burada fontan vuran neft quyularını görür. Nəticədə neft mədənlərinə sahib olaraq milyonçu olur. Dəmirağac Alfred Nobelin milyonçu olmasına vasitə olur [2].
Böyük Vətən müharibəsi zamanı dəmirağacdan materiallar hazırlanıb, onlardan silah düzəltməkdə geniş istifadə edilib [1].
Hazırda dəmirağac Hirkan Milli Parkının ərazisində qorunur və onun sahəsinin 20-25%-ini təşkil edir [4].
Ədəbiyyat:
