Qala Lənkəran rayonunun Göyşaban kəndində yerləşirdi. Bu qala istehkamı 1730-1732-ci illərdə rusların köməyi ilə yerli ustalar tərəfindən tikilmişdir. Ruslar qalanı Olxovka adlandırırdılar [2].
Gamışavan qalası geniş əraziyə malik idi. Qalanın cənub sərhədi indiki Lənkəran şəhərinin “Azrıba” hissəsində, Lənkəran şəhər “Cümə” məscidinin yerləşdiyi ərazidən başlamış, şimalda Ürgə kəndindən keçən Viravul çayına qədər uzanmışdır [4].
Tarixçi P.S.Butkov “1732-ci ildən 1803-cü ilədək Qafqazın yeni tarixinə aid materiallar” kitabında yazıb ki, Rusiya çarı I Pyotr 1723-cü ildə Xəzəryanı bölgələri işğal etdikdən sonra ruslar bir çox ərazilərdə qalalar tikiblər. Həmçinin Lənkəranda da Gamışavan qalasını inşa ediblər [1].
Qala Birinci Rusiya-İran müharibəsinin (1804-1813) əsas döyüş nöqtələrindən biri olub. Abbasqulu ağa Bakıxanov “Gülüstani-İrəm”də bu qala haqqında yazıb: “Ruslar döyüşdən sonra Mirmustafa xanla bərabər Gamışavana çəkildilər. İran qoşunu Gamışavanın qarşısında səngər və bürclər düzəltdilər. İki aya qədər dənizdən və sahildən atışma davam etdi. Gamışavanı almaq mümkün olmadı” [2].
Rus ordu komandiri kapitan Veselaqon Markiz Poulunçiyə 22 yanvar 1812-ci il tarixli raportunda yazmışdır ki, İran qoşunları 1809-cu ildə Talış xanlığına hücum edərkən Mirmustafa xanın ailəsi və ən yaxın qohumları Olxovka qalasında müdafiə olunmuşdular.
Hazırda Gamışavan qalasından əsər-əlamət qalmamışdır. Ehtimal edilir ki, qala divarları XIX əsrin əvvəllərində Xəzər dənizi səviyyəsinin 5-6 metr qalxdığı zaman dağılmışdır [1].
Ayaz Əhmədov “Göyşaban” kitabında sovet dövründə qalanın şimal sərhədi olan Ürgənin yerində təsərrüfat işləri zamanı burada qırmızı kərpiclərdən hörülmüş qalınlığı 1,5-2 metrə qədər olan divar qalıqlarına, uçmuş tunellərə, yeraltı sığınacaqlara rast gəldiyini qeyd edib. Həmçinin qalanın cənub sərhədi olmuş ərazidə (Lənkəran şəhərinin “Azrıba” məhəlləsi) torpağın altından qədim sikkələr, məişət əşyaları, köhnə paslanmış tüfəng hissələri aşkar edilmişdir [3].
Hazırda kəndin ərazisində, şose yolunun üstündə simvolik olaraq, Qala divarı ucaldılıb [4].
Ədəbiyyat:
